- लिंक पाएं
- X
- ईमेल
- दूसरे ऐप
ह
|
मारी सनातन परंपरा में नाग केवल भय और रहस्य के प्रतीक नहीं, बल्कि पूज्य देवशक्ति के रूप में प्रतिष्ठित रहे हैं। वेदों से लेकर पुराणों तक, नागों को सृष्टि की रक्षक शक्तियों में गिना गया है — शेषनाग जिन पर स्वयं भगवान विष्णु शयन करते हैं, वासुकि जिन्होंने समुद्र-मंथन में रस्सी का कार्य किया और तक्षक जैसे नाग जिनका उल्लेख महाभारत में मिलता है। इसी आस्था की परिणति है नागपंचमी का पर्व, जब श्रद्धालु नाग देवताओं की स्तुति कर उनसे सुख-समृद्धि और विषभय से रक्षा की कामना करते हैं।
नाग-उपासना के हेतु संस्कृत साहित्य में अनेक स्तोत्रों की रचना हुई है जो नागों की महिमा, उनके गुण और उनकी दिव्यता का वर्णन करते हैं। इन स्तोत्रों का पाठ आज भी भारत के विभिन्न प्रांतों में श्रद्धापूर्वक किया जाता है। यहाँ नाग-स्तोत्रों और उनके महत्व व नागपंचमी के अवसर पर उनकी उपासना-विधि प्रस्तुत हें।
ज्योतिष शास्त्र और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार इन स्तोत्रो का पाठ नाग देवताओं के आशीर्वाद, मनोकामना पूर्ति, कालसर्प दोष व राहु-केतु से जुड़े प्रतिकूल प्रभावों की शांति और सुरक्षा के लिए किया जाता है।
॥नाग कवच स्तोत्रम्॥
अस्य श्रीनागराजदेवस्य कवचस्य महादेव ऋषिः, गायत्री छन्दः ताराबीजं, शिवाशक्तिः, क्रोधबीज कीलकं, फणामणिविराजितः नागराजो देवता सर्वकामार्थ सिद्ध्यर्थे विनियोगः॥
कवचं
अनन्तो मे शिरः पातु कण्ठं सङ्कर्षणस्तथा॥१॥
कर्कोटको नेत्रयुग्मं कपिलः कर्णयुग्मकम्।
वक्षःस्थलं नागयक्षः बाहू कालभुजङ्गमः॥२॥
उदरं धृतराष्ट्रश्च वज्रनागस्तु पृष्ठकम्।
मर्माङ्गमश्वसेनस्तु पादावश्वतरोऽवतु॥३॥
वासुकिः पातु मां प्राच्ये आग्नेयां तु धनञ्जयः।
तक्षको दक्षिणे पातु नैरृत्यां शङ्खपालकः॥४॥
महापद्मः प्रतीच्यां तु वायव्यां शङ्खनीलकः।
उत्तरे कम्बलः पातु ईशान्यां नागभैरवः॥५॥
ऊर्ध्वं चैरावतोऽधस्तात् नागभेतालनायकः।
सदा सर्वत्र मां पातु नागलोकाधिनायकाः॥६॥
॥नागकवचम् शुभमस्तु॥
॥ नवनाग स्तोत्रम् ॥
अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम् ।
शङ्खपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा ॥ १॥
एतानि नवनामानि नागानां च महात्मनाम् ।
सायङ्काले पठेन्नित्यं प्रातःकाले विशेषतः ॥ २॥
तस्य विषभयं नास्ति सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ ३॥
॥नाग अष्टोत्तर नामावलिः॥
शतार्चन के लिए या तो नाग तांबे का हो अथवा तांबे की थाली या वस्त्र दीवार आदि पर पर कुमकुम चंदन से नाग की आकृति बना ले और उस पर अर्चना करें। जिनका जनेऊ संस्कार ना हुआ हो वह ॐ का उच्चारण न करें।
ध्यान -
नमस्करोमि देवेश नागेन्द्र हरभूषण ।
अभीष्टदायिने तुभ्यं अहिराज नमो नमः ॥
नामावलि - पुष्पाक्षत से शतार्चन करें -
ॐ अनन्ताय नमः ।
ॐ आदिशेषाय नमः ।
ॐ अगदाय नमः ।
ॐ अखिलोर्वेचराय नमः ।
ॐ अमितविक्रमाय नमः ।
ॐ अनिमिषार्चिताय नमः ।
ॐ आदिवन्द्यानिवृत्तये नमः ।
ॐ विनायकोदरबद्धाय नमः ।
ॐ विष्णुप्रियाय नमः ।
ॐ वेदस्तुत्याय नमः ॥ १०॥
ॐ विहितधर्माय नमः ।
ॐ विषधराय नमः ।
ॐ शेषाय नमः ।
ॐ शत्रुसूदनाय नमः ।
ॐ अशेषपणामण्डलमण्डिताय नमः ।
ॐ अप्रतिहतानुग्रहदायाये नमः ।
ॐ अमिताचाराय नमः ।
ॐ अखण्डैश्वर्यसम्पन्नाय नमः ।
ॐ अमराहिपस्तुत्याय नमः ।
ॐ अघोररूपाय नमः ॥ २०॥
ॐ व्यालव्याय नमः ।
ॐ वासुकये नमः ।
ॐ वरप्रदायकाय नमः ।
ॐ वनचराय नमः ।
ॐ वंशवर्धनाय नमः ।
ॐ वासुदेवशयनाय नमः ।
ॐ वटवृक्षार्चिताय नमः ।
ॐ विप्रवेषधारिणे नमः ।
ॐ त्वरितागमनाय नमः ।
ॐ तमोरूपाय नमः ॥ ३०॥
ॐ दर्पीकराय नमः ।
ॐ धरणीधराय नमः ।
ॐ कश्यपात्मजाय नमः ।
ॐ कालरूपाय नमः ।
ॐ युगाधिपाय नमः ।
ॐ युगन्धराय नमः ।
ॐ रश्मिवन्ताय नमः ।
ॐ रम्यगात्राय नमः ।
ॐ केशवप्रियाय नमः ।
ॐ विश्वम्भराय नमः ॥ ४०॥
ॐ शङ्कराभरणाय नमः ।
ॐ शङ्खपालाय नमः ।
ॐ शम्भुप्रियाय नमः ।
ॐ षडाननाय नमः ।
ॐ पञ्चशिरसे नमः ।
ॐ पापनाशाय नमः ।
ॐ प्रमदाय नमः ।
ॐ प्रचण्डाय नमः ।
ॐ भक्तिवश्याय नमः ।
ॐ भक्तरक्षकाय नमः ॥ ५०॥
ॐ बहुशिरसे नमः ।
ॐ भाग्यवर्धनाय नमः ।
ॐ भवभीतिहराय नमः ।
ॐ तक्षकाय नमः ।
ॐ लोकत्रयाधीशाय नमः ।
ॐ शिवाय नमः ।
ॐ वेदवेद्याय नमः ।
ॐ पूर्णाय नमः ।
ॐ पुण्याय नमः ।
ॐ पुण्यकीर्तये नमः ॥ ६०॥
ॐ पटेशाय नमः ।
ॐ पारगाय नमः ।
ॐ निष्कलाय नमः ।
ॐ वरप्रदाय नमः ।
ॐ कर्कोटकाय नमः ।
ॐ श्रेष्ठाय नमः ।
ॐ शान्ताय नमः ।
ॐ दान्ताय नमः ।
ॐ आदित्यमर्दनाय नमः ।
ॐ सर्वपूज्याय नमः ॥ ७०॥
ॐ सर्वाकाराय नमः ।
ॐ निराशायाय नमः ।
ॐ निरञ्जनाय नमः ।
ॐ ऐरावताय नमः ।
ॐ शरण्याय नमः ।
ॐ सर्वदायकाय नमः ।
ॐ धनञ्जयाय नमः ।
ॐ अव्यक्ताय नमः ।
ॐ व्यक्तरूपाय नमः ।
ॐ तमोहराय नमः ॥ ८०॥
ॐ योगीश्वराय नमः ।
ॐ कल्याणाय नमः ।
ॐ वालाय नमः ।
ॐ ब्रह्मचारिणे नमः ।
ॐ शङ्करानन्दकराय नमः ।
ॐ जितक्रोधाय नमः ।
ॐ जीवाय नमः ।
ॐ जयदाय नमः ।
ॐ जपप्रियाय नमः ।
ॐ विश्वरूपाय नमः ॥ ९०॥
ॐ विधिस्तुताय नमः ।
ॐ विधेन्द्रशिवसंस्तुत्याय नमः ।
ॐ श्रेयप्रदाय नमः ।
ॐ प्राणदाय नमः ।
ॐ विष्णुतल्पाय नमः ।
ॐ गुप्ताय नमः ।
ॐ गुप्तातराय नमः ।
ॐ रक्तवस्त्राय नमः ।
ॐ रक्तभूषाय नमः ।
ॐ भुजङ्गाय नमः ॥ १००॥
ॐ भयरूपाय नमः ।
ॐ सरीसृपाय नमः ।
ॐ सकलरूपाय नमः ।
ॐ कद्रुवासम्भूताय नमः ।
ॐ आधारविधिपथिकाय नमः ।
ॐ सुषुम्नाद्वारमध्यगाय नमः ।
ॐ फणिरत्नविभूषणाय नमः ।
ॐ नागेन्द्राय नमः ॥ १०८॥
॥नव नाग पूजन॥
नाग की आकृति की सभी दिशाओं में निर्देशानुसार अक्षत पुष्प से पूजा करे-
अनन्त नाग [मध्य में चढ़ायें]
अनन्तं विप्रवर्गं च रक्त कुंकुम वर्णकम्।
सहस्त्र फण संयुक्तं तं देवं प्रणमाम्यहम्॥१॥
श्री अनन्त नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
शेष नाग [पूर्व दिशा में चढ़ायें]
विप्रवर्गं श्वेतवर्णं सहस्त्रफणसंयुतम्।
आवाहयाम्यहं देवं शेष वै विश्वरुपिणम्॥२॥
श्री शेष नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
वासुकी नाग [दक्षिण-पूर्व दिशा]
क्षत्रिय पीतवर्णं च फणैर्सप्तशतैर्युतम्।
युक्तमतुंगकायं च वासुकी प्रणमाम्यहम्॥३॥
श्री वासुकी नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
तक्षक नाग [दक्षिण में]
वैश्यवर्गं नीलवर्णं फणै: पंचशतैर्युतम्।
युक्तमुतुंग्कायं च तक्षकं प्रणमाम्यहम्॥४॥
श्री तक्षक नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
कर्कोटक नाग [ दक्षिण - पश्चिम ]
शूद्रवर्गं श्वेतवर्णं शतत्रयफणैर्युतम्।
युक्तमुत्तुंगकायं च कर्कोटं च नमाम्यहम्॥५॥
श्री कर्कोटक नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
शंखपाल नाग [पश्चिम में]
शंखपालं क्षत्रियं च पत्र सप्तशतै: फणै:।
युक्तमुत्तुंग कायं च शिरसा प्रणमाम्यहम्॥६॥
श्री शंखपाल नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
नील नाग [उत्तर - पश्चिम में]
वैश्यवर्गं नीलवर्णं फणै: पंचशतैर्युतम्।
युक्तमत्तुंगकायं च तं नीलं प्रणमाम्यहम्॥७॥
श्री नील नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
कम्बल नाग [उत्तर में]
कम्बलं शूद्रवर्णं च शतत्रयफणैर्युतम् ।
आवाहयामि नागेशं प्रणमामि पुन: पुन:॥८॥
श्री कम्बल नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
महापद्म नाग [ उत्तर पूर्व में ]
वैश्यवर्गं नीलवर्णं पत्रं पंच शतैर्युतम्।
युक्तमत्तुंग कायं च महापद्मं नमाम्यहम्॥९॥
श्री महापद्म नागं आवाहयामि पूजयामि नम:॥
॥नागशान्ति स्तोत्रम्॥
आरक्तेन शरीरेण रक्तान्तायतलोचनः ।
महाभोगकृताटोपः शङ्खाब्जकृतलाञ्छनः ॥ १॥
अनन्तो नागराजेन्द्रः शिवपादार्चने रतः ।
महापापविषं हत्वा शान्तिमाशु करोतु मे ॥ २॥
सुश्वेतेन तु देहेन सुश्वेतोत्पलशेखरः ।
चारुभोगकृताटोपो हारचारुविभूषणः ॥ ३॥
वासुकिर्नाम नागेन्द्रो रुद्रपूजापरो महान् ।
महापापं विषं हत्वा शान्तिमाशु (शान्तिं आशु) करोतु मे ॥ ४॥
अतिपीतेन देहेन विस्फुरद्भोगसम्पदा ।
तेजसाचाऽतिदीप्तेन कृतः स्वस्तिकलाञ्छनः ॥ ५॥
नागराट् तक्षकः श्रीमान्नागकोट्यासमन्वितः ।
करोतु मे महाशान्तिं सर्वदोषविषावहः ॥ ६॥
अतिकृष्णेन वर्णेन स्फुटो विकटमस्तकः ।
कण्ठे रेखात्रयोपेतो घोरदंष्ट्रायुधोद्यतः ॥ ७॥
कर्कोटको महानागो विषदर्पबलाऽन्वितः ।
विषशस्त्राग्निसन्तापं हत्वा शान्तिं करोतु मे ॥ ८॥
पद्मवर्णेन देहेन चारुपद्मायतेक्षणः ।
पञ्चबिन्दुकृताभासो ग्रीवायां शुभलक्षणः ॥ ९॥
ख्यातः पद्मो महानागो हरपादार्चने रतः ।
करोतु मे महाशान्तिं महापापं विषक्षयम् ॥ १०॥
पुण्डरीकनिभेनाऽपि देहेनाऽमिततेजसा ।
शङ्खशूलाब्जरुचिरैर्भूषितो मूर्ध्नि सर्वदा ॥ ११॥
महापद्मो महानागो नित्यं पशुपतौ रतः ।
विनिर्धूत(विनिहत्य) विषं घोरं शान्तिमाशु करोतु मे ॥ १२॥
श्यामेन देहभारेण श्रीमत्कमललोचनः ।
विषदर्पबलोन्मत्तो ग्रीवायामेकरेखया ॥ १३॥
शङ्खपालः श्रिया दीप्तः शिवपादाब्जपूजकः ।
महाविषं महापापं हत्वा शान्तिं करोतु मे ॥ १४॥
अतिगौरेण देहेन चन्द्रार्धकृतमस्तकः ।
दीप्तभोगकृताटोपः शुभलक्षणलक्षितः ॥ १५॥
कुलिको नागराजेशो नित्यं हरपरायणः ।
अपहृत्य विषं घोरं करोतु मम शान्तिकम् ॥ १६॥
अन्तरिक्षे च ये नागा ये नागाः स्वर्गसंस्थिताः ।
गिरिकन्दरदुर्गेषु ये नागा भूमिसंस्थिताः ॥ १७॥
पाताले ये स्थिता नागाः सर्वेप्यन्ये समाहिताः ।
रुद्रपादार्चने शान्ताः कुर्वन्तु मम शान्तिकम् ॥ १८॥
नागिन्यो नागपत्न्यश्च तथा कन्याः कुमारिकाः ।
शिवभक्ताः सुमनसः शान्तिं कुर्वन्तु मे सदा ॥ १९॥
यदिदं नागसंस्थानं कीर्तनाच्छ्रवणादपि ।
न तं सर्पा विहिंसन्ति न विषं क्रमते सदा ॥ २०॥
चिन्तितं लभ्यते नित्यं तथा पापपरिक्षयः ।
सिद्धिमाशु प्रयच्छन्ति सर्वविघ्न विवर्जिताः ॥ २१॥
॥ श्री नागशान्तिस्तोत्रं शुभमस्तु ॥
॥उत्तङ्गकृतं नागस्तोत्रम्॥
य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभनाः ।
वर्षन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः ॥ १३९॥
सुरूपाश्च विरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः ।
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः ॥ १४०॥
बहूनि नागवर्त्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे ।
इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना ॥ १४१॥
शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ।
सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदेजति ॥ १४२॥
ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरं परं गताः ।
अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः ॥ १४३॥
यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्सदा ।
तं काद्रवेयमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम् ॥ १४४॥
तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ ।
कुरुक्षेत्रे निवसतां नदीमिक्षुमतीमनु ॥ १४५॥
जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः श्रुतः ।
अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् ॥ १४६॥
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने ॥ १४६॥
॥ श्री महाभारते आदिपर्वणि तृतीये अध्याये
उत्तङ्गकृतं नागस्तोत्रं शुभमस्तु ॥
॥सर्पभयनाशक श्री मनसादेवी स्तोत्रम्॥
ध्यानं-
चारु-चम्पक-वर्णाभां, सर्वांग-सु-मनोहराम् ।
नागेन्द्र-वाहिनीं देवीं, सर्व-विद्या-विशारदाम् ।।
श्री मनसा स्तोत्रं-
॥श्रीनारायण उवाच॥
नमः सिद्धि-स्वरुपायै, वरदायै नमो नमः ।
नमः कश्यप-कन्यायै, शंकरायै नमो नमः ।।
बालानां रक्षण-कर्त्र्यै, नाग-देव्यै नमो नमः ।
नमः आस्तीक-मात्रे ते, जरत्-कार्व्यै नमो नमः ।।
तपस्विन्यै च योगिन्यै, नाग-स्वस्रे नमो नमः ।
साध्व्यै तपस्या-रुपायै, शम्भु-शिष्यायै च ते नमः ।।
फलश्रुति -
इति ते कथितं लक्ष्मि! मनसाया स्तवं महत् ।
यः पठति नित्यमिदं, श्रावयेद् वापि भक्तितः ।।
न तस्य सर्प-भीतिर्वै, विषोऽप्यमृतं भवति ।
वंशजानां नाग-भयं, नास्ति श्रवण-मात्रतः ।।
[श्रीविष्णु जी ने कहा - हे लक्ष्मी! यह मनसा देवी का महान् स्तोत्र है। जो नित्य भक्ति-पूर्वक इसे पढ़ता या सुनता है उसे साँपों का भय नहीं होता और विष भी अमृत हो जाता है। उसके वंश में जन्म लेनेवालों को इसके श्रवण मात्र से सर्पों का भय नहीं होता।]
IIसर्प-भय-विनाशन नागिनी द्वादश नाम स्तोत्रम्II
जरत्कारुर्जगद्-गौरी, मनसा सिद्ध-योगिनी ।
वैष्णवी नाग-भगिनी, शैवी नागेश्वरी तथा ।।
जरत्कारु-प्रियाऽ आस्तीक-माता विष-हरेति च ।
महाज्ञान-युता चैव, सा देवी विश्व-पूजिता ।।
द्वादशैतानि नामानि, पूजा-काले तु यः पठेत् ।
तस्य नाग-भयं नास्ति, सर्वत्र विजयी भवेत् ।।
[जो जरत्कारु, जगद्गौरी, मनसा, सिद्धयोगिनी, वैष्णवी, नागभगिनी, शैवी, नागेश्वरी, जरत्कारुप्रिया, आस्तीकमाता, विष-हरा और महाज्ञानयुता है वह देवी सारे संसार में पूजी जाती है। पूजन काल में जो व्यक्ति इन बारह नामों को पढ़ता है, उसे नागों का भय नहीं होता और सभी कार्यों में विजय मिलती है। ]
प्रार्थना- हाथ जोड़कर कहें -
सर्वे नागा: प्रीयन्तां मे ये केचित् पृथ्वीतले।
ये च हेलिमरीचिस्था येऽन्तरे दिवि संस्थिता:॥
ये नदीषु महानागा ये सरस्वति-गामिन:।
ये च वापी-तडागेषु तेषु सर्वेषु वै नम:॥
अर्थात् - संपूर्ण आकाश, पृथ्वी, स्वर्ग, सरोवर-तालाबों, नल-कूप, सूर्य किरणें आदि जहां-जहां भी नाग देवता विराजमान है। वे सभी हमारे दुखों को दूर करके हमें सुख-शांतिपूर्वक जीवन दें। उन सभी को हमारी ओर से प्रणाम है।
अब २८ या १०८ बार नागगायत्री मंत्र जपे -
॥नवकुल नागाय विद्महे, विषदन्ताय धीमहि तन्नो सर्पः प्रचोदयात्॥
अब जप समर्पण हेतु आचमनी से शिव जी को जल चढ़ायें-
गुह्यातिगुह्य गोप्ता त्वं गृहाणास्मत् कृतं जपम्।
सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वरः॥
यत्कृतं सर्वं श्री साम्ब सदाशिवार्पणमस्तु
श्रीविष्णुः। श्रीविष्णुः। श्रीविष्णुः।
इस प्रकार से नागों की स्तोत्रात्मक उपासना संपन्न होती है।
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें
कृपया टिप्पणी करने के बाद कुछ समय प्रतीक्षा करें प्रकाशित होने में कुछ समय लग सकता है। अंतर्जाल (इन्टरनेट) पर उपलब्ध संस्कृत में लिखी गयी अधिकतर सामग्री शुद्ध नहीं मिलती क्योंकि लिखने में उचित ध्यान नहीं दिया जाता यदि दिया जाता हो तो भी टाइपिंग में त्रुटि या फोंट्स की कमी रह ही जाती है। संस्कृत में गलत पाठ होने से अर्थ भी विपरीत हो जाता है। अतः पूरा प्रयास किया गया है कि पोस्ट सहित संस्कृत में दिये गए स्तोत्रादि शुद्ध रूप में लिखे जायें ताकि इनके पाठ से लाभ हो। इसके लिए बार-बार पढ़कर, पूरा समय देकर स्तोत्रादि की माननीय पुस्तकों द्वारा पूर्णतः शुद्ध रूप में लिखा गया है; यदि फिर भी कोई त्रुटि मिले तो सुधार हेतु टिप्पणी के माध्यम से अवश्य अवगत कराएं। इस पर आपकी प्रतिक्रिया व सुझाव अपेक्षित हैं, पर ऐसी टिप्पणियों को ही प्रकाशित किया जा सकेगा जो शालीन हों व अभद्र न हों।